عبيد زاكانى در بعضى از رسائل خود آورده كه : « عمران نامى را در قم مىزدند . كسى گفت كه او عمر است و الف و نون را از عثمان دزديده و بر آن افزوده » . « 1 » و از جملهء مآثر جرأت و شدت اهل قم كه در اواخر كتاب « كشف الغمه » مذكور است : آن كه در زمان بعضى از خلفاى عباسى مردم قم از اطاعت حاكم امتناع نمودند و هر كرا به حكومت ايشان فرستاد با او مقاتله و محاربه نمودند و مجال تصرف ندادند و مكرر لشكر بر سر ايشان فرستادند ، مفيد نيفتاد ، آخر امير ناصر الدوله حمدان « 2 » را كه امير الامراء خليفه بود بر ايشان فرستادند و چون ناصر الدوله نزديك به قم رسيد اعيان آن‌جا با تحف و هدايا به استقبال آمدند و گفتند : ما به حكومت غير مذهب خود راضى نبوديم و الحال كه تو آمدى بالطوع و الرغبه امتثال حكم تو مىكنيم . و در آن سال اهل قم زياده از مال وجهات سال‌هاى گذشته به ناصر الدوله رسانيدند و براى خليفه فرستاد و بعد از آن خليفه از موافقت اهل قم با ناصر الدوله از وى انديشه نمود و او را احضار كرد . . . » « 3 » و در كتاب « زينة المجالس » كه مؤلف آن معاصر شاه عباس اول بوده ، و كتاب مزبور را در سال 1004 هجرى شروع نموده مىنويسد : « قم از اقليم چهارم است ، و دور بارويش زياده از ده هزار گام است . گويند كه چهل گام از باروى قزوين زياده است - هوايش معتدل است و آبش از رودى كه از فادقان ( گلپايگان ) مىآيد و در آن‌جا نيز همچون « آوه » زمستان يخ در چاه مىبندند و به هنگام گرما باز مىدهد . و آب چاهش در پانزده گزى شده و اندكى به شورى مايل . بر دور ارتفاعاتش غله و پنبه بسيار باشد . از ميوه‌هايش انار و فستق و خربوزه و انجير سرخ نيكوست . و در آن شهر درخت سرو سخت نيكو مىآيد . و مردم آن‌جا شيعه اثنا عشرىاند و به غايت متعصب‌اند ، و اكثر آن شهر اكنون خراب است ، اما با رويش بيشتر برجاست . » « 4 » و در زمان مغول به قول حمد اللّه مستوفى حقوق ديوانى آن شهر و ولايت چهارده تومان مغولى بوده « 5 »

--> ( 1 ) - النقض ، چاپ دوم ، ص 252 . ( 2 ) - ناصر الدوله از امراى شيعه آل حمدان حكمران موصل بود . ( د ) ( 3 ) - كشف الغمه فى معرفة الائمه ج 2 ، ص 500 . ( 4 ) - زينت المجالس ، چاپ اول ، ص 393 . ( 5 ) - [ نزهة القلوب ، چاپ دبير سياقى ، ص 110 ، ولى در اين‌جا حقوق ديوانى به جاى چارده تومان ، چهار تومان است . ] مغول ده هزار را « تومان » مىگفتند ، بنابراين هر تومان مغولى ده هزار تومان است ( د )